ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΥΤΟΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ

β. Τα συναισθήματά μου

Πάντα πίστευα ότι τα συναισθήματα είναι το σπουδαιότερο κομμάτι της ψυχής του ανθρώπου και συνάμα το πιο καταπιεσμένο. Γιατί αυτός συνήθως λειτουργεί βάσει της λογικής χάριν της οποίας υποκρίνεται, προσποιείται και συμβιβάζεται. Φοβάται για παράδειγμα να δείξει την αντιπάθεια, πολύ δε περισσότερο το μίσος του στο πρόσωπο που τυχόν τον προκαλεί σκεπτόμενος τις συνέπειες της πράξης του. Δεν επιτρέπεται να αντιπαθεί ένα συγγενή (όταν μάλιστα εκείνος βρίσκεται σε μια υψηλότερη κοινωνική βαθμίδα από τον ίδιο), διότι όχι μόνον θα χαρακτηρισθεί αρνητικά από τον περίγυρό του, αλλά ίσως κάποια στιγμή να χρειαστεί την βοήθεια του στον κοινωνικό ή επαγγελματικό στίβο για αυτό που συνήθως χαρακτηρίζουμε ρουσφέτι ή – ευγενικότερα – «χέρι βοήθειας». Έτσι ντύνεται ένα πλατύ χαμόγελο, το χαμόγελο της οχιάς, και υποκρίνεται, ώσπου να του δοθεί η κατάλληλη ευκαιρία για να «τακτοποιήσει» τον αντιπαθή χωρίς να φανεί και φυσικά χωρίς να του δημιουργηθούν τα λεγόμενα «προβλήματα συνείδησης».
Δεν σκοπεύω φυσικά, να υποκριθώ ότι δεν έχω βρεθεί σε μια παρόμοια κατάσταση και όχι άπαξ. Προσποιήθηκα κι εγώ τον ρόλο του καλού συγγενή, φίλου, συνανθρώπου γιατί δεν είχα το κουράγιο να αντιδράσω με τον τρόπο που ήθελα. Όμως ποτέ δεν χτύπησα ύπουλα κανένα ακόμη κι όταν δέχτηκα τέτοια χτυπήματα «κάτω απ’ τη ζώνη».
Υπάρχουν άνθρωποι που μισώ θανάσιμα. Που θα ήθελα να τους προξενήσω μεγάλο κακό. Όπως ένα γέρο λιγδιάρη, καμπουρωτό με μαγκουρίτσα και βρωμερή ανάσα που με σπρώχνει στο λεωφορείο μεταδίδοντάς μου το άγχος του επικείμενου τέλους του μαζί με τις ψείρες του παλτό και των λιγοστών μαλλιών του. Ω, πόσο θα’ θελα – και το λέω με όλη τη μνησικακία και την χαιρεκακία μου – να κλωτσήσω την μαγκούρα του ώστε να σωριαστεί χάμου κι εγώ από πάνω του να γελάω. Και θα το έκανα αν δεν υπήρχαν οι γνωστές συνέπειες. Κι εγώ σιχαίνομαι τη δημοσιότητα και – κυρίως – βαριέμαι τα τρεχάματα. Και μη μου πει κανείς ότι θα επρόκειτο για ύπουλο ή αναίτιο χτύπημα σε ανήμπορο άνθρωπο. Ύπουλο δεν θα ήταν εκ των πραγμάτων: δεν θα το έκανα πίσω από την πλάτη του. Αναίτιο σίγουρα δεν θα ήταν διότι αυτός ο άνθρωπος εδώ και χρόνια μου μεταδίδει τις ασθένειές του και τα μικρόβιά του. Κι όσο πάλι για το «ανήμπορος» πραγματικά αδιαφορώ. Ούτε εκείνος θα δίσταζε να με χτυπήσει αν εγώ ήμουν ο «ανήμπορος».
Πάντως στις περιπτώσεις του συμβιβασμού μου αισθάνομαι πολύ άσχημα, έχω τύψεις. Γι αυτό και τελευταία τ’ αποφεύγω και συνήθως φτύνω κατάμουτρα όσους μ’ ενοχλούν. Μ’ αυτό που μ’ αρέσει περισσότερο είναι η ώρα της εκδίκησης. Υπάρχουν δυο απόψεις για την εκδίκηση. Μερικοί λένε πως η εκδίκηση είναι ένα πιάτο που σερβίρεται πάντα κρύο. Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι η εκδίκηση πρέπει να είναι άμεση. Και οι δυο απόψεις, πιστεύω είναι σωστές ανάλογα με την περίπτωση. Σίγουρα υπάρχουν στιγμές που η εκδίκηση πρέπει να είναι ακαριαία έστω κι αν οδηγήσει σε σφάλματα.
Φαντάζομαι ήδη πως μερικοί αναγνώστες θα κουνάνε με αγανάκτηση το κεφάλι. Πού είναι ο ανθρωπισμός μου, η καλοσύνη μου, η αγάπη μου; Έ, λοιπόν δεν έχω. Δεν είχα ποτέ μου, αλλά πιστεύετε τάχα ότι έχετε εσείς.
Εγώ ξέρω να μισώ. Άρα ξέρω και ν’ αγαπώ. Πολλούς ακούω τελευταία να μιλάνε για αγάπη, για ειρήνη, για καλοσύνη. Πώς μπορείς να αγαπήσεις αν δεν ξέρεις να μισείς; Πώς θα απολαύσεις την ειρήνη αν δεν έχεις πολεμήσει; Πώς θα νοιώσεις καλοσύνη για κάποιον αν δεν έχεις νοιώσει ποτέ κακία.
Βέβαια δεν έχω εισπράξει ποτέ αγάπη. Όχι τουλάχιστον από τους φίλους, τους συντρόφους, τις παρδαλές γυναίκες με την συμπεριφορά της πόρνης και την αναζήτηση του αγοραίου έρωτα. Όμως υπάρχουν πράγματα στη ζωή που γεννιώνται μαζί μας και ίσως δεν πεθαίνουν με μας.
Έτσι μπορώ, ξέρω να προσφέρω αγάπη σε όποιον την αξίζει. Το τραγικό είναι πως κανείς δεν τη χρειάζεται. Κανείς δεν τη θέλει. Κανείς δεν τη ζητά. Βαθιά μέσα του, στα μύχια της ψυχής του, κάθε άνθρωπος προτιμά να τον μισούν και να τον φοβούνται παρά να τον αγαπούν και να τον εκτιμούν, να του μιλούν, όμως ειλικρινά όσο σκληρό κι αν είναι αυτό.
Αν, λοιπόν, κανείς δεν έχει ανάγκη την αγάπη μου, εγώ μπορώ, αβασάνιστα να του χαρίσω το μίσος μου. Ακόμη, ακόμη και την αδιαφορία μου, που ίσως πρόσκαιρα να μην ενοχλεί, δεν αποκλείεται όμως να έρθει καιρός που θα είναι πολλαπλάσια οδυνηρή απ’ το μίσος όλων των ανθρώπων μαζί. Και πραγματικά το εύχομαι.

2. Η ΨΥΧΗ ΜΟΥ

α. εσωτερικη ψυχολογια

Δεν προτίθεμαι να κάνω τον μεγάλο ψυχολόγο και σοφό, πιστεύω, εντούτοις, ότι ο καθένας μας είναι σε θέση να ψυχολογήσει τουλάχιστον τον εαυτό του, εκτός – ίσως – από τους φρενοβλαβείς.
Πουθενά, λοιπόν, στα γύρω μου πράγματα δεν έχω βρει τέτοια αναστάτωση όπως μέσα στην ψυχή μου.
Νομίζω ότι κάθε ψυχική μας κατάσταση καθρεφτίζεται σε πολλές από τις καθημερινές μας συνήθειες. Κι αντιστρόφως πολλές από τις καθημερινές μας λειτουργίες δεν γίνονται επειδή έτσι πρέπει ή επειδή τις έχουμε συνηθίσει, αλλά επειδή η ψυχική μας κατάσταση μας τις επιβάλλει ασύνειδα ή υποσυνείδητα.
Αν, λοιπόν κάποιος δει το δωμάτιό μου θα φρίξει: Άστρωτο κρεββάτι, ρούχα πεταμένα στις καρέκλες αλλά και στο πάτωμα, στο τραπέζι ένα συνοθύλευμα από βιβλία, τετράδια, στυλό, εφημερίδες, κατσαβίδια, ρολόγια, κασετόφωνα και μουσικά όργανα. Παντού μπορείς να βρεις το πιο παράταιρο για το μέρος αντικείμενο. Αυτή, λοιπόν, η ακαταστασία που με χαρακτηρίζει στις καθημερινές μου ασχολίες απορρέει από την χαώδη εσωτερική μου κατάσταση.
Μη βιαστείτε, όμως, να κουνήσετε συγκαταβατικά το κεφάλι, με προσποιητή θλίψη. Είναι πια τόσος καιρός που έχω συνηθίσει την αναστάτωση αυτή. Υπάρχουν μάλιστα στιγμές που μ’ αρέσει και με βοηθά. Μαζοχισμός θα πείτε. Μα εγώ πάντα πίστευα ότι ο μαζοχισμός και ο σαδισμός είναι ένστικτα κι ως εκ τούτου βαθιά ριζωμένα στην ψυχή κάθε ανθρώπου. Κι ανεξάρτητα το πώς εκφράζονται στον καθένα είναι αδύνατον να απαλλαγούμε απ’ αυτά και ίσως δεν πρέπει κιόλας.
Ο ανάστατος ψυχικός μου κόσμος παρά ταύτα μου δημιουργεί συχνά προβλήματα. Για παράδειγμα σπανιότατα μπορώ να δω μια πτυχή της ζωής μου μ’ αυτό που λένε «αισιόδοξο μάτι». Είμαι σε γενικές γραμμές πεσιμιστής και … «υποφέρω» από μια έμφυτη κατάθλιψη.
Αυτό βέβαια μου ενσταλάζει συχνά πολύ πίκρα στην ψυχή και μου εμφυτεύει ιδέες τολμηρές και ακραίες, αλλά άλλες στιγμές έχει μεγάλη γοητεία. Είναι στιγμές δηλαδή που αισθάνομαι διαφορετικός και αυτό στ’ αλήθεια μ’ αρέσει. Το ότι έχω ανησυχίες, αντιδράσεις, το ότι σιχαίνομαι μέχρι θανάτου αυτό τον κόσμο, το ότι πνίγομαι ζώντας σ’ αυτή την κοινωνία δεν είναι σημάδι ξεκάθαρο πως δεν έχω προσβληθεί από την αναλγησία, τον χοντροπετσισμό, τον μικροαστισμό, την αγοραστική μανία τις νόσους δηλαδή από τις οποίες πάσχει ο σύγχρονος άνθρωπος; Και την ίδια στιγμή που οι «ταγοί» – πνευματικοί, πολιτικοί, θρησκευτικοί – έχουν πέσει με τα μούτρα στον αγώνα για το ποιος θ’ αναδειχθεί περισσότερο διεφθαρμένος και καταστροφικός από τους άλλους, δεν είναι άραγε σημαντικό ότι έχω τη δύναμη να κοιτάξω περιφρονητικά όλους αυτούς τους ηλίθιους που κομπορρημονούν ασύστολα δίνοντας απίθανα ατελεύτητες υποσχέσεις και δημαγωγούν το πλήθος; Θα ρωτήσει, ίσως, κάποιος τί κέρδισα; (Ερώτηση καλοβολεμένου στην πολυθρόνα μικροαστού). Τίποτα ! Χωρίς περιστροφές ομολογώ ότι είμαι χαμένος. Μ’ έχουν στριμώξει σε μια γωνιά. Με πατούν με μια τεράστια σιδερένια σόλα. Ο ψυχοφθόρος αγώνας που επεχείρησα να κάνω – αν το επεχείρησα στην πραγματικότητα – απέτυχε παταγωδώς. Βρίσκομαι χάμου συντετριμμένος πριν καλά καλά φτάσω τα είκοσι μου χρόνια. Μα είναι, αλήθεια, το μόνο πράγμα για το οποίο μπορώ να αισθάνομαι περήφανος. Προσπάθησα, γλοιώδεις αρουραίοι, δεν παραδόθηκα άνευ μάχης όπως εσείς.
Βέβαια η αποτυχία είναι ένα γεγονός που δεν μου περιποιεί τιμή. Δεν το αρνούμαι πως είμαι αποτυχημένος. Και περισσότερο γιατί απέμεινα μόνος. Μετά από τόσες ελπίδες, τόσα όνειρα κατάλαβα ότι έχω ηττηθεί. Πάντα είχα μια κατάθλιψη, μια απαισιόδοξη στάση, πριν μερικά χρόνια όμως είχα πιστέψει πως μπορώ να τ’ αλλάξω αυτό. Τώρα βλέπω πόσο αφελής ήμουν. Ακόμα κι αν πετύχαινα κάτι, ακόμη κι αν όλα άλλαζαν ξαφνικά και όλα όσα είχα επιθυμήσει πραγματοποιούνταν πάλι θα είχα αποτύχει γιατί η αλλαγή είναι αλλαγή μόνον όταν είναι διαρκής. Όταν αντικαθιστάς ένα status μ’ ένα άλλο status το μόνο που έχεις πετύχει είναι μια τρύπα στο νερό ή το στην καλύτερη περίπτωση στο χιόνι. Γι αυτό μιλώντας χωρίς ενδοιασμούς και απαλλαγμένος από πάθη οφείλω να διακηρύξω: Κανείς αγώνας δεν δικαιώνεται ποτέ.
Το τραγικότερο είναι ότι κατάλαβα πως ό,τι είχα αναγορεύσει σε ιδανικό ήταν απλησίαστο, ό,τι έθεσα ως πρότυπο ήταν πολύ υψηλό για μένα. Όποιον θαύμασα για τη σωματική του ρώμη και ομορφιά, την ψυχική του ευδιαθεσία, την αισιοδοξία του, την πίστη του στον αγώνα, την αίσθηση της αυτοσιγουριάς και της ανωτερότητάς του δεν μπόρεσα να τον μιμηθώ.
Περπατώ στους δρόμους, ανακατεύομαι με το πλήθος, μα πάλι είμαι μόνος. Ακούω σαν όνειρο τις φωνές γύρω μου κι αδιαφορώ. Μιλώ μόνον στον εαυτό μου με ειλικρίνεια ενώ μ’ αρέσει πολλές φορές να σκαρώνω παραμυθένιες ιστορίες και να τα λέω στους άλλους όχι τόσο για να τους σοκάρω ή για να κάνω επίδειξη, μα επειδή αυτό που λέω είναι σαν να το έχω ζήσει. Κι όταν το σκέφτομαι εκ των υστέρων το πιστεύω κι εγώ ο ίδιος και μάλιστα η ψυχική μου διάθεση μεταβάλλεται ωσάν να δέχεται τις πραγματικές συνέπειες αυτών των φανταστικών ενεργειών μου. Και επειδή συνήθως αυτά που σκαρφίζομαι είναι δυσάρεστα για μένα νοιώθω μια ακατάπαυστη πίεση και ψυχική μιζέρια. Γι αυτό το περίεργο συνήθειό μου θ’ αναφερθώ και παρακάτω.
Τώρα όμως, ολοκληρώνοντας την ψυχολογική μου ανάλυση πρέπει να εντοπίσω τις αιτίες για όσα γεμίζουν την ψυχή μου.
Γενικώς ήμουν πάντα ανεξάρτητος χαρακτήρας. Δεν δεχόμουν επιβολές και καταπίεση. Όταν ήμουν μικρός απέφευγα να παίζω με τ’ άλλα παιδιά γιατί συνήθιζαν να χωρίζονται σε ομάδες με συγκεκριμένους – τους ίδιους πάντα «αρχηγούς». Εγώ σιχαινόμουνα αυτή τη διαδικασία όταν οι «αρχηγοί» διάλεγαν τις ομάδες τους και περίμενα πότε κάποιος θα διαλέξει εμένα (από τις τελευταίες επιλογές). Από την άλλη πάλι έβρισκα μεγαλύτερο ενδιαφέρον στο διάβασμα ή στο να παίζω μόνος.
Είναι λοιπόν προϊόν του χαρακτήρα μου η κατοπινή μου απομόνωση και τελικά η κατάθλιψη παρά το ότι και οι εμπειρίες μου ως παιδί δεν συνέβαλαν καθόλου προς την αντίθετη κατεύθυνση αφού ήσαν για μένα ιδιαίτερα δυσάρεστες και τραυματικές.

ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΥΤΟΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ

1. ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Θα επιχειρήσω να γράψω ένα δοκίμιο αυτοκριτικής και αυτογνωσίας και θ’ αναφέρω στο τέλος το λόγο για τον οποίο το κάνω.
Πριν αρχίσω θα ήθελα να κάνω σαφές το γεγονός ότι έχω πλήρη γνώση του ποιος είμαι, του τι μπορώ και τι δεν μπορώ να κάνω καθώς και του γιατί είμαι έτσι και όχι κάπως αλλιώς.
Αν πάλι κάνω λάθος, αυτό δεν σας αφορά. Ό,τι όμως, γράφω είναι άκρως υποκειμενικό και ενστάλλαγμα της προσωπικής μου κρίσης.
(Καλό θα ήταν οι επίδοξοι αναγνώστες να είχαν γνωριστεί πρώτα με την ποίηση του Κ. Καρυωτάκη. Έτσι θα με νοιώσουν βαθύτερα).